Mοντεσσοριανό σχολείο: όταν η μάθηση, γίνεται ελεύθερη επιλογή.

"Kούραση δεν έρχεται όταν το παιδί μόνο του διαλέγει τη δουλειά του, γιατί τη σταματάει πάλι μόνο του πριν την αισθανθεί."

Σήμερα είχα την τύχη να επισκεφτώ, στα πλαίσια της πρακτικής μου άσκησης, ένα Μοντεσσοριανό Σχολείο, το οποίο είναι επισήμως αναγνωρισμένο και είναι πλήρως προσανατολισμένο στις μοντεσσοριανές αρχές. Δεν είναι, δηλαδή, απλώς ένα τυπικό σχολείο που ακολουθεί τις αρχές ή δουλεύει με μοντεσσοριανό υλικό. Στο post αυτό θα γράψω, κυρίως τις εντυπώσεις μου και την προσωπική μου οπτική γωνία. 


Το Μοντεσσοριανό Σχολείο οργανώνεται γύρω από τις ηλικίες των 2,5 έως 12 ετών και εάν πρόκειται το παιδί να φοιτήσει εκεί, πρέπει να εγγραφεί από 2,5 έως 4 ετών. Δεν γίνονται δεκτά στο Δημοτικό παιδιά που προηγουμένως δεν έχουν φοιτήσει στο Νηπιαγωγείο της Σχολής και ο λόγος είναι ότι η διαπαιδαγώγηση που πραγματοποιείται εκεί, οφείλει να ξεκινήσει από την πιο μικρή ηλικία.  Στο Μοντεσσοριανό Σχολείο το Νηπιαγωγείο είναι πιο σημαντικό από το Δημοτικό.

(Κοριτσάκι που πλένει το πιάτο του μετά το δεκατιανό γεύμα. via)

"Η πιο σημαντική περίοδος στη ζωή του ανθρώπου είναι τα πέντε πρώτα χρόνια, γιατί τότε διαμορφώνεται η προσωπικότητά του και αναπτύσσεται σημαντικά ο πνευματικός του κόσμος."

Το σχολείο στηρίζεται σε κάποιες βασικές αρχές, τρεις εκ των οποίων είναι: 

1. Δεν υπάρχει η "καθ' έδρας διδασκαλία". (Ο εκπαιδευτικός δεν είναι ανώτερος από τα παιδιά, αλλά συνοδοιπόρος στην μαθησιακή διαδικασία. Δεν υπάρχει έδρα στην αίθουσα, δεν υπάρχει εξουσία, αυθεντία, τιμωρία και βαθμοί ή τεστ. Υπάρχει αξιολόγηση και κυρίως αυτο- αξιολόγηση. Υπάρχουν σχέσεις απόλυτου και αμοιβαίου σεβασμού, ενώ τα παιδιά, ήδη από τα 2,5 έτη τους μιλάνε στον ενικό. Υπάρχουν δύο εκπαιδευτικοί μέσα σε κάθε αίθουσα, συν τον ειδικό παιδαγωγό που παρακολουθεί τα παιδιά με ειδικές μαθησιακές ανάγκες, τα οποία συμβαδίζουν πλήρως με τα υπόλοιπα.)
2. Μεικτές ηλικίες. (Δεν υπάρχουν οι τυπικές τάξεις, αλλά η οργάνωση γίνεται με ηλικιακές ομάδες: 2,5-5 ετών / 5-6 ετών/ 7-8 ετών/ 9-10 ετών και 11-12 ετών.)
3. Η ελεύθερη επιλογή εργασίας. (Η μάθηση ακολουθεί τις κατευθυντήριες του Υπουργείου Παιδείας, όμως γίνεται με τη χρήση μοντεσσοριανού υλικού και τα παιδιά λειτουργούν μέχρι την ηλικία των 10 ετών χωρίς βιβλία. Στις δύο τελευταίες χρονιές μπαίνουν τα βιβλία, έτσι ώστε να εξοικειωθούν τα παιδιά με το σύστημα που θα αντιμετωπίσουν στο Γυμνάσιο. Το παιδί επιλέγει μόνο του με τι θα ασχοληθεί κάθε στιγμή, ανάλογα με το ενδιαφέρον του. Υπάρχει πλήρης αυτονομία και παράλληλη παρότρυνση από τους δασκάλους ως προς νέες δραστηριότητες. Αυτό διδάσκεται από τα 2,5 έτη. Επίσης, δεν υπάρχει εργασία για το σπίτι σχεδόν καθόλου μέχρι τα 10 έτη. Τα παιδιά όμως, από ότι μας ενημέρωσαν, συχνά ζητάνε μόνα τους να δουλέψουν στο σπίτι, και έτσι τους δίνεται εργασία, με την προϋπόθεση όμως να δουλέψουν μόνα τους. Δουλεύουν ό,τι τους κρατάει το ενδιαφέρον και για όσο και όσες φορές θέλουν. Το σχολείο σέβεται την ατομικότητα του κάθε παιδιού και κατά συνέπεια η αγωγή είναι βασισμένη στον προσωπικό ρυθμό του παιδιού. Τα παιδιά όμως συμμετέχουν και σε ομαδικές εργασίες. Oι κυρίως τομείς που δουλεύονται καθημερινά είναι η καθημερινή ζωή, ο πολιτισμός, οι φυσικές επιστήμες, η γλώσσα και τα μαθηματικά. Κάνουν όμως και γυμναστική, μουσική και πληροφορική, κανονικά. Ασχολούνται με πολλά και διαφορετικά υλικά, όπως ξυλομπογιές, κατασκευές, τσόχινα υφάσματα, ψεύτικα φρούτα) 

(via)

Στο σχολείο επικρατεί κλίμα αποδοχής και ψυχικής ηρεμίας, ώστε να μπορέσουν τα παιδιά να αναπτύξουν τον ψυχικό και πνευματικό τους κόσμο. Ο χώρος και το περιβάλλον είναι απόλυτα διαμορφωμένος στα μέτρα των παιδιών, (όλα τα έπιπλα στις διαστάσεις της ηλικίας τους, ακόμα και το χερούλι στην πόρτα και ο νεροχύτης σε κάθε τάξη) και οι πόρτες είναι ανοιχτές. Το παιδί μπορεί να φύγει και να\ ξαναμπεί στην τάξη όσες φορές θέλει, χωρίς να το πει σε κανέναν. Δεν υπάρχει κουδούνι. Τα παιδιά μιλάνε μεταξύ τους χαμηλόφωνα και δεν υπάρχει αυτή η ένταση, αυτή η καταπίεση. Δεν υπάρχει επιβολή για την ησυχία, διότι δεν υπάρχει λόγος. Υπάρχει χαλί σε κάθε τάξη όπου τα παιδιά κάθονται και δουλεύουν ομαδικά ή ατομικά, προχωρώντας από το συγκεκριμένο, στις πιο αφηρημένες έννοιες. Το σχολείο είναι εργαστήριο, και όχι αίθουσα διάλεξης. Είναι εντυπωσιακή η σημασία που δίνεται στην καθημερινή ζωή. Σήμερα είδα παιδάκια 3 ετών να στρώνουν τραπεζάκια, να τοποθετούν πιατάκια και να πλένουν πιρούνια σε μικρούς νεροχύτες φορώντας ποδίτσα.

(Παιδιά την ώρα του φαγητού εξυπηρετούνται μόνα τους via)

Η αγωγή, σύμφωνα με τη Μαρία Μοντεσσόρι διαμορφώνεται ανάλογα με τη δράση του ενηλίκου και την αντίδραση των παιδιών. Κατά συνέπεια, στη μοντεσσοριανή εκπαίδευση αποφεύγουμε τα βασικά λάθη αγωγής που προέρχονται από τη δράση των γονέων και πυροδοτούν την αντίδραση των παιδιών:

Γονέας (δράση) -Παιδί (αντίδραση)

Τάισμα - Άμβλυνση όρεξης

Αντικατάσταση- Ανικανότητα

Απαιτήσεις- Αρνητικότητα

Διαταγές- Ανυπακοή

Γελοιοποίηση- Μειονεκτικότητα

Σύγκριση- Ζήλια

Εξαπάτηση- Αντι-πνευματικότητα

Περιφρόνηση- Αντι-κοινωνικότητα

Τιμωρία- Εκδίκηση

Ξύλο- Επιθετικότητα

Νεύρα- Ανασφάλεια

Θυμός- Φόβος

Επιβολή- Τεμπελιά

Kατάκριση- Αποφυγή προσπάθειας

Απόρριψη- Απαισιοδοξία

Εγκατάλειψη- Φυγή προς αναρχία

"Το παιδί πρέπει να χαίρεται τη ζωή και την προσφορά του μέσα στο σπίτι του."

Το Μοντεσσοριανό σχολείο έχει δεχτεί κριτικές, κυρίως λόγω της παραποίησης που υφίσταται και της διαστρέβλωσης στην ουσία του, όταν εφαρμόζεται αποσπασματικά. Είναι μια διαφορετική προσέγγιση στη γνώση και οι γονείς που την επιλέγουν θα πρέπει, νομίζω, να είναι απολύτως σίγουροι για το ότι θα μπορέσουν να ακολουθήσουν τη συγκεκριμένη φιλοσοφία και να τη στηρίζουν και στο σπίτι για τα 8 χρόνια που το παιδί θα φοιτά. Θα πρέπει να συμβαδίζουν και εκείνοι με τις αρχές, διαφορετικά δεν έχει νόημα. Δεν μπορεί στο σχολείο να μαθαίνουμε τον απόλυτο σεβασμό και στο σπίτι να προσβάλλουμε ή να ασκούμε σωματική/λεκτική/συναισθηματική βία στο 4 χρονο παιδί "για το καλό του".

Προσωπικά, έφυγα με φοβερή θετική ενέργεια, ενθουσιασμένη και με ανοιχτό μυαλό. Είδα την προσέγγιση της γνώσης μέσα από το ενδιαφέρον και τη χαρά, είδα την προτεραιότητα στην ψυχική ηρεμία του παιδιού, την ελευθερία, την αυτονομία. Μα, μπορεί ένα παιδί 3 ετών να στρώσει ένα τραπέζι και να αυτο-εξυπηρετηθεί; Να φάει μόνο του; Να ξαναβάλει τα πιατάκια στη θέση τους; 

Κι όμως, εάν δεν τρέχουμε από πίσω του με το κουτάλι και τη σαλιάρα, και του δείξουμε πως να το κάνει, μπορεί.


Να κλείσω υπενθυμίζοντας ότι κανένα εκπαιδευτικό σύστημα δεν είναι πανάκεια. Όλα τα συστήματα έχουν τα προτερήματα και τις αδυναμίες τους. Το ίδιο και το μοντεσσοριανό, όπως για παράδειγμα το ότι αποτελεί ένα κλειστό περιβάλλον, με λίγα παιδιά και με ένα τρόπο μάθησης που ναι μεν, τους δίνει τις κατάλληλες υποδομές για να γίνουν κριτικά σκεπτόμενα άτομα, δεν τα "προειδοποιεί" όμως ίσως, αρκετά πειστικά για την ανταγωνιστική κοινωνία που θα αντιμετωπίσουν στο μέλλον, ούτε τονίζει στο βαθμό που θα έπρεπε την δυναμική και την αξία της ομαδικής συνεργασίας. Αυτό βέβαια είναι η προσωπική μου οπτική. Το κάθε παιδί και ο κάθε γονέας κρίνουν διαφορετικά.

Ημερολόγιο διδασκαλίας: Τα δύο άκρα

Πέρυσι, ξεκίνησα να γράφω για τις εμπειρίες μου από τις πρακτικές ασκήσεις που κάνω ως φοιτήτρια. Φέτος, η υπο-ενότητα αυτή θα εμπλουτιστεί, καθώς σε εβδομαδιαία, πλέον, βάση θα έχω καινούργιες εμπειρίες, σχόλια, εντυπώσεις και εικόνες να μοιραστώ μαζί σας. 

Μέχρι στιγμής, έχω παρακολουθήσει διδασκαλίες σε μια Α' και σε μια Δ' τάξη, σε ένα δημόσιο σχολείο του κέντρου της Αθήνας. Και οι δύο τάξεις περιείχαν μια περίπτωση παιδιού με ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες. H λογική της παρακολούθησης και όχι της αυτόνομης διδασκαλίας, αρχικά, στο επίπεδο που είμαστε οι φοιτητές, αποσκοπεί στο να μπορέσουμε να παρατηρήσουμε χρήσιμα και εσφαλμένα, σωστά και λάθη και να έχουμε το χρόνο να κάνουμε την αυτοκριτική μας. Όταν ένας φοιτητής περνάει κατευθείαν από τα έδρανα του πανεπιστημίου, στην πρακτική της σχολικής αίθουσας, όσο δημιουργικός, προοδευτικός και καινοτόμος και αν είναι, είναι δύσκολο να ξεφύγει από το πρότυπο του δικού του δασκάλου, το οποίο έχει ενστερνιστεί και που όπως όλοι γνωρίζουμε δεν θα ήταν και το πλέον προοδευτικό. Οι θεωρίες είναι πολύ όμορφες, αλλά μπροστά στην πίεση, οι καινούργιοι εκπαιδευτικοί γίνονται αποδεδειγμένα, μερικές φορές, πιο συντηρητικοί και από τους εν αποστρατεία.

Το ένα άκρο:

Η πρώτη διδασκαλία ήταν σε μια Α' τάξη. Η συνάδελφος ήταν κοντά στην ηλικία μας, γεμάτη ενέργεια, όρεξη και εφαρμόσιμες ιδέες δημιουργικότητας. Μας υποδέχτηκε και μίλησε για εμάς στα παιδιά, ενώ μας προέτρεψε να τη ρωτήσουμε ό,τι απορία έχουμε και να συμμετέχουμε, εάν το επιθυμούμε. Τα 13 παιδιά κάθονταν σε μια πολύ έξυπνη και λειτουργική διάταξη παραλληλόγραμμου που κοιτάει στον πίνακα. Η δασκάλα κινείται συνεχώς γύρω γύρω και στη μέση, ενώ η έδρα είναι στην άκρη, κατέχει σχεδόν, διακοσμητικό ρόλο. Το πρώτο δίωρο της γλώσσας: Αρχικά, η ορθογραφία.

Η δασκάλα υπαγορεύει με δυνατή φωνή και σταθερή χροιά, δίνοντας έμφαση στα γράμματα που πρέπει να προσέξουν. Καθώς τα παιδιά γράφουν, τα πλησιάζει ένα-ένα και επιβλέπει τη δουλειά τους. Όταν βλέπει κάποιο λάθος, τους υποδεικνύει χαμηλόφωνα να το κοιτάξουν πάλι. Όποιο παιδάκι τελειώνει, βγάζει την πλαστελίνη και γράφει μια λέξη που του υπαγορεύει η δασκάλα. Εναλλακτικά, σηκώνεται στον μαγνητικό πίνακα με τα γράμματα και κάνει το ίδιο. Στη δραστηριότητα αυτή συμμετέχει και το παιδί με τις ειδικές εκπαιδευτικές ανάγκες και λαμβάνει επιβράβευση, ενέργεια πολύ σημαντική, ιδιαίτερα, για τέτοιες περιπτώσεις. Αφού τελειώσει η ορθογραφία, τα παιδιά με κλειστά βιβλία ακούν μια ιστορία από βιβλίο που η δασκάλα έχει αγοράσει, σχετικά με τις περιπέτειες του Ξεφτέρη στο Αλφαβητοχώρι. Η διδασκαλία αφορούσε το γράμμα όμικρον. Αφού είπαν δικά τους παραδείγματα σχετικά με το γράμμα και το έκαναν συσχέτιση με τα Μαθηματικά (το γράμμα 8) και την Ιστορία (το "Όχι"), ξεκίνησαν τις ασκήσεις του βιβλίου. Όποιο παιδί τελείωνε, σηκωνόταν και πήγαινε στο τραπέζι με τα περιοδικά για να βρει και να κόψει το γράμμα όμικρον. Στη συνέχεια θα κολλούσε ό,τι είχε βρει σε ένα σχετικό κολλάζ. Παράλληλα, όποιος το τελείωνε αυτό μπορούσε να πάει στη γωνιά του παραμυθιού, να παίξει κάποιο επιτραπέζιο ή να βάλει μια μάσκα και να αναγνωρίσει τα γράμματα στις ανάγλυφες καρτέλες. (Αυτή η τεχνική, του να αποσυμφορήσεις την τάξη από τα παιδιά που έχουν τελειώσει πρώτα, και μην έχοντας τι να κάνουν, αρχίζουν να βαριούνται και να πειράζουν ή να είναι ανήσυχα, είναι πανέξυπνη και πολύ επιτυχημένη κατά τη γνώμη μου.) Στο τελευταίο πεντάλεπτο τα παιδιά άκουσαν μουσική και τραγούδησαν. Η δασκάλα ήρθε και μας μίλησε 2-3 φορές εξηγώντας την ειδική περίπτωση του παιδιού και μας προέτρεψε εάν θέλουμε να τη ρωτήσουμε κάτι, να το κάνουμε.

Το άλλο άκρο:

Διδασκαλία σε Δ' τάξη. Η δασκάλα, αφού μας είπε που να καθίσουμε, ξεκίνησε το μάθημα. Δεν μας σύστησε, ούτε καν αφιέρωσε 30 δεύτερα για να μας μιλήσει. Η τάξη πιο μεγάλη, με 21 παιδιά και μια περίπτωση παιδιού με πολύ σοβαρότερη μορφή μαθησιακής διαταραχής από την προηγούμενη, καθώς και με αυτιστικές τάσεις. (Εάν αναρωτιέστε γιατί το παιδί αυτό βρισκόταν εκεί, η απάντηση είναι αδιάφοροι γονείς που φοβούμενοι τον κοινωνικό αποκλεισμό, δεν είχαν πάει καν το παιδί για επίσημη διάγνωση.) Η διάταξη της τάξης είναι η παραδοσιακή, αυτή με τις σειρές θρανίων. Μπροστά η έδρα, πίσω ο πίνακας. Η δασκάλα στέκεται μπροστά στο αριστερό μισό της έδρας και χωρίς υπερβολή, παρέμεινε εκεί το 96% του δίωρου. Ακίνητη και αγέλαστη. Η τάξη είναι άχρωμη και άδεια. Πιο άδεια δεν γίνεται. Αρχικά, ορθογραφία. Ξερή υπαγόρευση, μάζεμα τετραδίων. Μετά τετράδιο εργασιών. Το μάθημα γίνεται με την καλή μαθήτρια του μπροστινού θρανίου και με τη δεξιά πτέρυγα. Όλοι οι υπόλοιποι, δεν συμμετέχουν και εκείνη ούτε καν ενδιαφέρεται να κουνηθεί από την έδρα, να περπατήσει ανάμεσα στα παιδιά, να έρθει σε επαφή μαζί τους, να επικοινωνήσει. Τίποτα. Συνεσταλμένη, κοιτούσε πλαγίως το παιδί με μαθησιακές δυσκολίες να κουνάει το θρανίο και να βγάζει άναρθρες κραυγές και στραβομουτσούνιαζε. Που και που, πήγαινε στο θρανίο του, το έβαζε να καθίσει σωστά και του έγραφε εκείνη τις σωστές απαντήσεις. Τα παιδιά, το ένα μετά το άλλο, ζητούν να πάνε τουαλέτα και γυρνάνε μετά από 10 λεπτά. Το μάθημα άχαρο. Καμία συμμετοχή από τα παιδιά, τα οποία μετά το πρώτο μισάωρο νύστας, άρχισαν να μιλάνε, να πειράζονται, να ανταλλάσσουν αυτοκόλλητα και να ζωγραφίζουν. Από την έδρα της ακίνητη, φωνάζει να κάνουν ησυχία και τα απειλεί ότι θα χάσουν τη γυμναστική εάν ακουστεί στο 0,1 κιχ και δεν σταματήσουν. Κάνει ερωτήσεις και απαντάει μόνη της, πριν τα παιδιά προλάβουν να πουν κάτι, επειδή προφανώς βαριέται(;). Καμία επιβράβευση, καμιά ενθάρρυνση, κανένα ενδιαφέρον. Στο τέλος του δίωρου, στην τάξη υπήρχε το απόλυτο χάος και αυτή κολλημένη στην έδρα τυλιγόταν με το μπουφάν της και ζητούσε να έρχεται ένα- ένα το παιδί να βλέπει το τετράδιο του.

Το παιδί με μαθησιακές δυσκολίες, σε ένα τέτοιο περιβάλλον χάους, προφανώς άρχισε να αποσυντονίζεται στο τέλος και να εκδηλώνει επιθετικότητα και άγχος, συμπεριφορά πολύ αναμενόμενη σε τέτοιες περιπτώσεις. Όταν άρχισε να είναι υπερκινητικό, γυρνάει και του φωνάζει από την έδρα -προφανώς- : " Άσε τα αφρικάνικα τραγούδια εσύ!". Όταν στο τέλος της ώρας τη ρωτήσαμε τι διάγνωση είχε το παιδί, δεν ήξερε. Η απάντηση της ήταν: "Κάποια μορφή...."

Δεν έχω τίποτα προσωπικό με τη συνάδελφο. Μπορεί να ήταν κακιά μέρα, να είχε πολλά στο κεφάλι της, να μην είχε όρεξη για προσωπικούς λόγους, Ούτε θα την χαρακτηρίσω καλή ή κακή από μια φορά που την είδα. Οφείλουμε να αντιμετωπίζουμε με συμπάθεια τους συναδέλφους και να μαθαίνουμε από τα λάθη τους. Η περιγραφή και τα σχόλια ήταν δικά μου και υποκειμενικά.

Ας κλείσω μόνο με το σχόλιο ενός κοριτσιού, όταν άλλαξε η δασκάλα και μπήκε μια άλλη, για άλλο μάθημα ειδικότητας. Γυρνάει και μας λέει : "Τώρα θα δείτε μάθημα".

Λες και τα παιδιά έχουν ανάγκη εμάς να κρίνουμε. Τα συμπεράσματα δικά σας.